Таныс емес сөзді контекстен қалай болжауға болады

B1 деңгейінде таныс емес сөздер дерлік әрбір мәтінде кездеседі. Әрқайсысында тоқтап қалу — оқу жылдамдығын да, түсінуді де өлтіру дегенді білдіреді. Көбінесе сөйлемнің өзі жеткілікті дәрежеде меңзейді.

1-қадам: бұл сөз керек пе, соны шешіңіз

Алдымен сөйлемді соңына дейін оқып шығыңыз. Көбінде сөз мүлдем маңызды емес:

The room was full of ornate furniture.

Бөлмеде жиһаз болғанын түсіну үшін ornate сөзі керек пе? Жоқ. Оқи беріңіз.

2-қадам: сөз табын анықтаңыз

• the / a-дан кейін немесе сын есімнен кейін → зат есім.
• to-дан кейін немесе -ed / -ing жалғауымен → етістік.
• Зат есімнің алдында → сын есім.

Сөз табын білу мағына аясын бірден айтарлықтай тарылтады.

3-қадам: төрт түрлі белгіні іздеңіз

Анықтама — мәтін тікелей түсіндіреді:

Photosynthesis, the process by which plants make food from sunlight, happens in the leaves.

Қарама-қарсылық — сигналды сөз мағынаның таныс сөзге қарама-қарсы екенін білдіреді:

The first attempt was a disaster, but the second was flawless.

(Flawless — апаттың қарама-қарсысы: мінсіз.)

Сигналдар: but, however, although, unlike, whereas, on the other hand.

Мысалдар — олар сөзді өздері анықтайды:

He collected memorabilia — old match tickets, signed shirts, team photos.

Сигналдар: such as, for example, including, like немесе тізіммен келетін сызықша.

Себеп-салдар — нәтиже мағынаны меңзейді:

The bridge was so dilapidated that the council closed it.

(Қауіпсіздік үшін жабылатын нәрсе нашар күйде болады.)

4-қадам: сөзді бөлшектерге бөліңіз

Сөздің өзі — бесінші белгі. Ағылшын тілі мағынаны бөлшектерден құрастырады:

Бөлшек	Мағынасы	Мысал
un-, in-, im-, dis-	жоқ, теріс	unhelpful, impossible
re-	қайта	reconsider
over- / under-	тым көп / тым аз	overestimate, underfunded
mis-	қате	misjudge
-less	-сыз	harmless
-ful	бір нәрсеге толы	resourceful
-able	болатын, келетін	reversible
-ise / -ify	бір нәрсе ету	modernise, clarify

The report was inconclusive.

in- (жоқ) + conclu(de) (қорытынды жасау) + -ive (сын есім жасайтын жұрнақ) — қорытындыға келмеген. Мұны сөздің тұтас түрін бір рет те кездестірмей-ақ құрастыруға болады.

5-қадам: болжамды тексеріңіз

Өз нұсқаңызды сөйлемге қайта қойып көріңіз. Мағына сақталса — оқи беріңіз. Дәл анықтама қажет емес: тоқтамай оқи беру үшін «әшекейленген сияқты бірдеңе» дегеннің өзі жеткілікті.

Тағы азырақ оқи беріңіз. Авторлар маңызды сөзді әдетте бірнеше жолдан кейін қайталайды, және сөздің екінші рет кездесуі көбіне сіздің болжамыңызды тегін растайды немесе түзетеді.

Сөздікке қашан бару керек

Болжау — әдепкі тәсіл, ереже емес. Сөзді мына жағдайларда іздеңіз:

• Ол тек мәтінде емес, сұрақтың өзінде тұр.
• Алдыңызда келісімшарт, сауалнама, дәрі этикеткасы немесе ескерту тұр — «шамамен дұрыс» жеткіліксіз болатын кез келген жағдай.
• Таныс емес сөз қайталанады, яғни ол мәтін үшін орталық маңызды.
• Болжамыңыз келесі сөйлеммен сәйкес келмейді.

Қанша таныс емес сөз көп болғаны

Білуге тұрарлық шамамен бір шек бар: әр елу сөзге бір таныс емес сөз келгенде болжау еркін жұмыс істейді. Одан айтарлықтай көп болса — айталық, әр жолда екі-үш сөз — таныс контекст жеткіліксіз болып қалады, сонда сіз болжамға болжаммен жауап бере бастайсыз.

Мәтін дәл осылай сезілсе, мәселе стратегияда емес, мәтінде: жеңілірегін алып, кейінірек қайта оралыңыз. Өз шегіңізден сәл төмен деңгейде оқу еркіндікті одан әлдеқайда жоғары мәтінмен арпалысудан әлдеқайда тез дамытады.

Не істемеу керек

Ана тіліңіздегі ұқсас сөз бойынша болжамаңыз. Жалған достар жиі кездеседі және адастырады: ағылшынның sensible сөзі «сезімтал» емес, «парасатты, ақылға қонымды» дегенді білдіреді; actually — «қазір» емес, «шын мәнінде»; eventually — «мүмкін» емес, «ақыр соңында».

Нағыз дағды — білмегенге алаңдамай қарау. Бөгде тілде еркін оқитын адамдар әрбір сөзді түсінбейді: олар жартылай ғана түсінген бірнеше сөзді бір-екі абзац бойы алып жүріп, мәтіннің өзіне оларды айқындауға мүмкіндік береді. Дәл әрбір сөзде тоқтап, көз жеткізу қажеттілігі орта деңгейдегі оқырманды баяу ұстайды, ал одан бас тарту келесі кезеңнің есігін ашады.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тестте — контекстімен берілген таныс емес сөздер. Сөздікті емес, белгіні пайдаланыңыз.