Сөзжасам: префикстер мен жұрнақтар

decide сөзін үйреніп алсаңыз, бір сөзге ие боласыз. Ал ағылшын тілінің осы сөзден қалай құрылатынын түсінсеңіз — бес сөзге ие боласыз: decide, decision, decisive, decisively, indecisive. Бұл B2 деңгейіндегі лексикамен жұмыстың ең тиімдісі, әрі емтихандар мұны сөзжасам тапсырмаларымен тікелей тексереді.

Жұрнақ сөз табын көрсетеді

Зат есімдер: -tion, -sion, -ment, -ness, -ity, -ance/-ence, -ship, -hood

inform → information, agree → agreement, happy → happiness, able → ability

Адамдар: -er, -or, -ist, -ian, -ant

employ → employer / employee, science → scientist

Сын есімдер: -able, -ible, -ful, -less, -ous, -ive, -al, -ic, -y

care → careful / careless, danger → dangerous, create → creative

Етістіктер: -ise/-ize, -ify, -en

modern → modernise, simple → simplify, wide → widen

Үстеулер: -ly

careful → carefully

Егер бос орын a/an/the сөзінен кейін тұрса — зат есім керек; зат есімнің алдында тұрса — сын есім; етістіктің қасында тұрса — үстеу керек. Алдымен орнына, содан кейін ғана сөзге қараңыз.

Талданған сөз ұясы

Бір түбір, бес позиция, бес форма:

Позиция	Форма	Сөйлем
етістік	compete	Small firms can't compete.
зат есім (құбылыс)	competition	There's fierce competition.
зат есім (адам)	competitor	Our main competitor raised prices.
сын есім	competitive	It's a competitive market.
үстеу	competitively	They're competitively priced.

Осындай кестені жиі кездесетін он түбір үшін құрастыру емтиханда жүз жаңа сөзден гөрі көбірек пайда әкеледі.

Болымсыз префикстер

Префикс	Қайда	Мысал
un-	ең жиі кездеседі	unhappy, unable, unlikely
in-	латын тілінен шыққан сөздер	incorrect, invisible
im-	m, p алдында	impossible, impatient
il-	l алдында	illegal, illogical
ir-	r алдында	irregular, irrelevant
dis-	етістіктер және сын есімдердің бір бөлігі	disagree, dishonest
mis-	қате, дұрыс емес	misunderstand, misuse

im- / il- / ir- ережесі тек келесі әріпке ғана байланысты, және бұл ағылшын тіліндегі шынымен сенімді бірнеше орфографиялық ережелердің бірі.

Басқа да пайдалы префикстер

re- қайта (rewrite) · over- тым көп (overestimate) · under- жеткіліксіз (underpaid) · pre- дейін (preview) · co- бірге (cooperate) · anti- қарсы (antisocial) · inter- арасында (international) · sub- төмен (substandard) · out- асып түсу (outperform) · self- (self-employed)

Назар аударыңыз: over- және under- — өнімді жұп, дерлік кез келген етістік екеуін де қабылдайды: overpay / underpay, overestimate / underestimate, overcook / undercook.

Тек сөз табын ғана емес, мағынаны да өзгертетін жұрнақтар

Екі жұпты бөлек қарастырған жөн, өйткені екі форма да бар және әр түрлі мағына білдіреді:

• -er / -ee — әрекетті істеуші және сол әрекет соған қатысты жасалатын адам: employer жалдайды, employee жалданады. Дәл солай interviewer / interviewee, trainer / trainee.
• -ic / -ical — көбіне мағынасы бөлек болады: economic (экономикалық, шаруашылыққа қатысты) және economical (үнемді); historic (тарихта із қалдырған, елеулі) және historical (тарихи, тарихқа қатысты); classic (үлгілі, классикалық) және classical (классикалық, антикалық дәуірге қатысты).

Ал -less / -ful әрдайым қарама-қарсы бола бермейді: priceless сөзінің «priceful» деген қарама-қарсысы жоқ (мұндай сөз жоқ), careless пен careful қарама-қарсы, ал shameless пен shameful олай емес.

Екпін мен жазылуына назар аударыңыз

Жұрнақ көбіне екпінді ауыстырады:

PHOtograph → phoTOgrapher → photoGRAPHic

Әрі жиі жазылуын да өзгертеді:

happy → happiness (y → i) · able → ability · decide → decision

Байқаңыз, -ion жұрнағы етістіктің соңын жиі өзгертеді: decide → decision, permit → permission, explain → explanation, pronounce → pronunciation (соңғысында бір әріп түсіп қалады: дәл pronunciation, «pronounciation» емес).

Екі тұзақ

-ly жалғанған әр сөз үстеу бола бермейді: friendly, likely, lonely және lovely — сын есімдер.

Болымсыз префиксі бар әр сөз қарама-қарсы мағына білдіре бермейді: invaluable «баға жетпес, аса құнды» дегенді білдіреді, «ешқандай құны жоқ» дегенді емес. Flammable және inflammable бір мағына білдіреді — «тез тұтанғыш».

Сөзді емес, бос орынды оқыңыз. Емтиханда сөйлем мағынасы туралы ойланбай тұрып-ақ сөз табын хабарлайды: алдында артикль тұрса — зат есім керек, одан кейін зат есім тұрса — сын есім керек, жанында етістік тұрса — үстеу керек. Ұпайды нағыз ағылшын сөзін дұрыс емес сөз табында қойып жіберіп жоғалтады: decisive керек жерге decision қойып қою сияқты.

Өзіңізді тексеріңіз

Төмендегі тестте бастапқы сөз бен бос орын берілген. Алдымен сөз табын, содан кейін оның формасын анықтаңыз.